Film ‘Klant­reis’ houdt de over­heid een spiegel voor

Ruim 4 weken nadat de film zijn wereldpremière beleefde tijdens het Movies that Matter festival, is de film ‘Klantreis – navigeren door het inburgeringsdoolhof’ nu in heel Nederland te zien, in 65 filmtheaters. In deze film legt filmmaker Ton van Zantvoort het inburgeringstraject bloot. Hij maakt indringend zichtbaar hoe complex onze samenleving is geworden, voor nieuwkomers én de overheid. We spraken Ton over de film.

Als kijker krijg je een unieke inkijk in de dagelijkse praktijk van de Nederlandse inburgering: bij gemeenten, taalinstellingen en nieuwkomers thuis. 2 jaar lang kreeg Ton toegang bij overheidsinstellingen om de schurende werkelijkheid van het systeem bloot te leggen. Met een balans tussen diepgang en humor laat Ton in zijn film zien waar het systeem knelt.

Ambitie

Ton heeft een missie om het gesprek over overheidsdienstverlening verder aan te jagen. Door het hele land worden speciale ‘impactvertoningen’ georganiseerd met publieksdebatten. Waarbij makers, hoofdpersonen en organisaties als Buddy to Buddy, Thuis in Oss, VluchtelingenWerk en meerdere gemeenten in gesprek gaan met het publiek. Het tekent de ambitie die Ton heeft met het project. Hij hoopt dat zijn film bijdraagt aan een verbetering van de inburgering in Nederland en polarisatie kan tegengaan. “De film is een startpunt voor het gesprek. De film geeft niet de oplossing.”

Diezelfde ambitie was ook nodig om überhaupt tot de film te komen. Ton: “Ik heb 4 jaar lang aan deze film gewerkt.” Soms tegen beter weten in, vertelt Ton openhartig. “Alleen al de toestemming krijgen om de film met overheidsinstanties te maken, het krijgen van subsidies en aandacht via omroepen, duurde zo’n 1,5 jaar.”

Niet iedereen was even happig om zich ‘kwetsbaar’ op te stellen. En tegen de tijd dat die toestemming er kwam, waren teams veranderd, mensen opgestapt. De overheidsorganisaties zagen er opeens heel anders uit. “Dus veranderde ook de focus van de film. Mensen die ooit wilden meewerken, waren er niet meer. Andere mensen wilden niet op camera verschijnen.”

‘Ben je nou nog steeds met die stomme film bezig?’

Een project van een lange adem dus. Eentje waar Ton vooral in zichzelf moest blijven geloven. “Binnenkomen bij de juiste instellingen was zo moeilijk. Ik maakte het mezelf ook niet makkelijk door zo’n complex traject aan te snijden, waar tientallen organisaties bij betrokken zijn.” De druk nam toe tot het punt dat ook Tons 9-jarige zoon hem vroeg: “Ben je nou nog steeds met die stomme film bezig?”

De ontlading is dan ook groot na de lancering, want de film wordt goed ontvangen, bijvoorbeeld door Tweede Kamerlid Esmah Lahlah en gedeputeerde Bas Maes. Zij waren bij de besloten première in februari. Net als verschillende overheidsorganisaties, zoals het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, de VNG, DUO, Divosa, G40, G5, diverse gemeenten, VluchtelingenWerk en Refugee Team.

Het belang van Klantreis

De film laat door middel van het inburgeringstraject zien hoe complex onze samenleving is geworden. Zet je 1 vinkje verkeerd, dan word je slachtoffer van het systeem. Zoals bij de toeslagenaffaire. “Als we het zelf al niet meer begrijpen, hoe moet je het dan uitleggen aan iemand die de taal niet spreekt en cultuur niet kent? Dat lukt niet.” De film laat zien hoe mensen door een systeem moeten, waar niemand nog iets van begrijpt. Maar waarin iedereen wel zijn best doet.

Ton wil vooral aanstippen dat polarisatie niet gegrond is. “Ja, we hebben een complex overheidsmonster gecreëerd. Een doolhof waar veel mensen in zoek raken. Maar de documentaire vertelt juist ook het verhaal van welwillende mensen bij de overheid en de uitdagingen voor overheidsmedewerkers. Het is geen eenzijdig verhaal.”

De documentaire gaat ook in op de klantreis-methodiek. “Ik begreep niets van het klantreisschema dat ik zag. En dat zegt alles over het monster dat we gecreëerd hebben. We proberen met zo’n methodiek grip te krijgen op het complexe systeem, want die grip hebben we dus blijkbaar niet, als je ziet hoe verdeeld we zijn in de samenleving over asiel en nieuwkomers, en hoe we polariseren. De klantreis is nuttig, maar het lost het probleem van de complexiteit van het systeem niet op. De kern is dat we de samenleving makkelijker moeten maken.”

Ton ziet wel dat de klantreis-methodiek een rol kan spelen bij de oplossing. “Ik zag het woord ‘klantreis’ eerst als een marketingterm, met de inburgeraar als klant. Nu zie ik dat het meer is dan dat.” Hij geeft een voorbeeld: “Voorheen waren er 4 instellingen die fietslessen gaven voor nieuwkomers in een stad. Er moet dus een bepaald overzicht zijn, zodat iedereen weet waar hij of zij zit in de keten. Dat is ook de waarde van de film: iedereen zit op een eilandje, en door de klantreis-methodiek zie je wat die eilandjes met elkaar doen bij de nieuwkomer die door het systeem moet ploeteren.” 

Vastlopen in het systeem

Zelf loopt Ton ook vast in het systeem. “Ik wil gewoon een film maken. Maar 90% van de tijd ben ik kwijt aan administratie, subsidies en andere rompslomp.” Dat vastzitten in systemen stipte Ton ook aan in zijn film Schapenheld, die het verhaal vertelt van iemands wens om een vrij en simpel bestaan als schapenherder te leven. Om vervolgens vast te lopen tegen neoliberale aanbestedingen en het dan verliest van een grasmaaier die het goedkoper kan. “Die levert niet dezelfde biodiversiteit. Maar hoe druk je dat uit in geld? Wat is ons dat waard als samenleving?”

Begrip en verbetering

Ton wenst dat zijn film een start wordt van een gesprek. “Om impact te maken is de film alleen niet voldoende. Daarom zet ik me actief in om samen met overheidsorganisaties het gesprek te starten met kijkers van de film. Als we daarmee zorgen voor ook maar een klein beetje verbetering in het inburgeringstraject en overheidsdienstverlening, dan ben ik daar heel blij mee!”

Ton wil ook zorgen voor begrip. Begrip voor de instellingen en overheidscollega’s die hun best doen, maar ook vastzitten in hetzelfde systeem, en voor de nieuwkomers in Nederland die vastlopen.

Praat mee!

Ton doet een oproep: ga het gesprek mee aan! “De film is geen aanklacht, maar een startpunt van hoe het beter kan. Ik heb veel gemeenten benaderd, maar bijna niemand durft na afloop mee een nagesprek te houden over de lokale situatie. Eén gemeente wilde de film vooraf zien en deelnemen aan een gesprek, maar haakte vervolgens alsnog af.” Ton benadrukt daarom: “Laat lef zien. Neem je verantwoordelijkheid! Denk niet dat je niets kunt bijdragen.”

Want lef toonde Ton ook zélf. Door te blijven geloven dat iets mogelijk is, zelfs wanneer je de schijn tegen hebt, kun je tot grote hoogtes reiken. Dat bewijst het succes van Klantreis. De film creëert nu het momentum om samen lef te tonen. Hij nodigt iedereen uit om in de eigen organisatie het gesprek aan te gaan, maar ook met anderen. “Bezoek je zelf een filmtheater voor Klantreis? Dan kun je nadien het gesprek aangaan met andere kijkers in de zaal. Wat herkennen we uit de film in onze regio? Wat knelt en hoe kunnen we het beter doen? Want het systeem? Dat zijn wij met z’n allen!”