Moreel Kompas Almere: mentale wegwijzer voor alle ambtenaren

Hoe ga je als ambtenaar om met moeilijke keuzes? Voor Maaike Bouwmeester, programmamanager Dienstverlening & Bouwen aan Vertrouwen bij de gemeente Almere, is het antwoord het Moreel Kompas. “Je kunt het eigenlijk zien als een mentale wegwijzer die je richting geeft bij moeilijke keuzes”, legt ze uit. Na de toeslagaffaire ontwikkelde Almere dit instrument. Sinds januari dit jaar werkt de gemeente ermee om alle 2.500 medewerkers bewuster te maken van hun gevoelsmatige keuzes.

Volgens Maaike heeft iedereen een moreel kompas, het gevoel van binnen dat je vertelt wat wel en niet oké is om te doen. “Het wordt vaak gevormd door factoren als opvoeding, cultuur, religie, je ervaringen zelf, persoonlijke overtuigingen en je sociale invloedssfeer. Een moreel kompas bestaat dus niet uit zwart-wit regels, maar juist uit wat je gevoelsmatig hebt geleerd”, vertelt Maaike. Die gevoelsmatige keuzes maken ambtenaren voortdurend. “Je denkt: deze persoon vind ik aardig, dus die help ik even. En deze persoon deed net heel naar, dus ben ik minder geneigd die te helpen. Maar waarop baseer je dan een besluit? Ofwel, wat is je moreel kompas?”

Van toeslagaffaire naar bouwen aan vertrouwen

De aanleiding voor het Moreel Kompas Almere was de toeslagaffaire. Almere telt ruim 3.250 gedupeerde ouders, ongeveer 3,4 procent van alle inwoners. Ze zijn het vertrouwen in de overheid kwijt, zien elke ambtenaar als ‘de overheid’, en zijn vaak zwaar getraumatiseerd, boos en gefrustreerd. De gemeente biedt brede ondersteuning aan de gedupeerden. Daardoor deed de gemeente veel ervaring op met hoe ze niet moet handelen en hoe wel.

Almere schreef de handreiking ‘Bouwen aan Vertrouwen’, samen met het College van Almeerse Herstelexperts Kinderopvangtoeslagschandaal (ervaringsdeskundigen). In de handreiking staan 7 uitgangspunten voor hoe gemeente en inwoner met elkaar om zouden moeten gaan: gelijkwaardigheid, verantwoordelijkheid, luisteren, betrouwbaarheid, ervaringsdeskundigheid, gastvrijheid en vakmanschap. “Toen dachten we: wat zijn dan handige middelen om te zorgen dat we die uitgangspunten ook echt gaan doorvoeren in ons beleid?” Uit dat creatieve proces ontstond het Moreel Kompas.

Levendig, concreet en in andere werkelijkheid

Op een gegeven moment dachten collega Imke Heeren en Maaike: kunnen we daar een soort workshop van maken? Maaike: “We moesten het dan wel heel levendig en concreet houden. En we vonden het belangrijk dat we mensen konden laten verplaatsen naar een andere werkelijkheid.” Ook belangrijk was dat de workshop op locatie was. Dus niet online. “Je moet je kunnen inleven in de ander, en dat doe je door in de ruimte te gaan staan. Dan krijg je mee hoe het emotioneel gaat.”
En zo ontstond de Workshop Moreel Kompas. Het doel van de workshop is bewustwording. “Weet dat iedereen onbewust gevoelsmatig handelt,” zegt Maaike. “Dat kun je veranderen als je je hiervan bewust wordt. Je kunt jezelf trainen, en je kunt anderen helpen. Je directe collega’s kunnen je bijvoorbeeld attent maken op wat je doet.”

Stellingen en windrichtingen

In de workshop wordt kort de theorie van het Moreel Kompas uitgelegd. Daarna krijgen de deelnemers een aantal stellingen te zien. Bij elke stelling kunnen ze 4 windrichtingen kiezen. “De windrichtingen verwijzen naar je persoonlijke overtuiging, je overtuiging vanuit je werk, vanuit de maatschappij, of vanuit wet- en regelgeving.” Iedere deelnemer gaat dan staan bij de windrichting die het beste past. “Bij elke windrichting staan altijd wel een paar mensen die zich graag uitspreken over dit onderwerp. En er zijn collega’s die het heel anders zien.” Nadat een stelling is behandeld, volgt er een andere versie van dezelfde stelling, de B-kant. “Als de situatie verandert – je hebt dezelfde uitgangspunten, dezelfde antwoorden, alleen nu is er bijvoorbeeld een ander beleid toegepast – zou je dan hetzelfde blijven zeggen? Of zou je je verplaatsen naar een andere windrichting?”, legt Maaike uit. “Die B-kant helpt om je bewust te worden van hoe je omgaat met verschillende situaties.”

In de try-outs van december 2025 zorgde vooral de 5e stelling voor veel ophef. De stelling lees je in het kader.

Leerzame try-outs

De eerste try-outs leerden Maaike dat de workshop gesprekken opent die anders niet ontstaan. “Als je gewoon een vraag in een teamoverleg zou stellen, zoals: ’Wie heeft er een keer afgeweken van een proces?’, dan zie je niemand een hand opsteken.” Maar de workshop zorgt ervoor dat de deelnemers actief deelnemen. “Het maakt meer los dan wanneer je gewoon heel direct je vragen zou stellen aan medewerkers.”

De workshop, zorgt er bovendien voor dat deelnemers zich in elkaar verplaatsen. “Stel jij zit nu aan de balie en je moet een inwoner helpen. Hoe ga je die inwoner helpen? En waarom kies je hiervoor? En als je collega iets anders kiest, welke afweging maakt deze dan? Jullie kunnen dan samen kijken of je met elkaar een werkproces kunt afspreken zonder dat het door een ander is opgelegd. Als je op deze manier met het Moreel Kompas werkt, ga je het voelen. En pas als je het gaat voelen, verander je hoe je handelt. Dat kun je gebruiken als basis voor een procesoptimalisatie of als moment voor intervisie. Het is dus een heel breed en flexibel instrument.”

Aan iedere workshop kunnen maximaal 25 mensen deelnemen. De komende jaren zal de workshop aan alle ambtenaren van de gemeente Almere aangeboden worden. Deze wordt maandelijks aangeboden. Afdelingen mogen in eerste instantie zelf weten of ze mee de workshop willen volgen. Maar als ze zich hebben ingeschreven en aan de beurt zijn, dan is het wel de bedoeling dat de medewerkers de workshop ook volgen. “Het is dan niet ‘lang leve de lol’ en ‘kom maar als je zin hebt’. Je wordt dan echt verwacht.”

Persoonlijk, toegankelijk en proactief

Het Moreel Kompas past in een bredere visie over dienstverlening, verduidelijkt Maaike: “Persoonlijke, toegankelijke en proactieve dienstverlening, waarbij we zoveel mogelijk gestandaardiseerd en geautomatiseerd hebben. En er is ruimte voor inwoners en ondernemers voor persoonlijk contact kiezen als ze dat willen. Met maatwerk en met een persoonlijke touch.”
Het uitgangspunt is altijd: zoveel mogelijk en zo snel mogelijk helpen. “Dat betekent niet altijd ja zeggen, maar wel een antwoord geven. Nee is ook een antwoord. Het heeft geen zin om te wachten met een nee verkopen.”

Door de Workshop Moreel Kompas leren de ambtenaren duidelijk te zijn, ook als de boodschap is dat er iets niet kan. En ze leren ook hoe ze inwoners wél verder kunnen helpen. “Door de workshop ervaar je wat wel en niet kan. Je leert dat fouten maken mag. En ook dat je altijd kunt sparren. Als je de inwoner altijd maar in gedachten houdt, hoe je morele overtuigingen je ook sturen.”